డిగ్నిటి న్యూస్, జూన్ 20: ప్రజాస్వామ్యంలో ప్రభుత్వం ప్రజలకు జవాబుదారీగా ఉండాలంటే, ప్రజలకు సమాచారం అందుబాటులో ఉండాలి. ఈ లక్ష్యంతోనే 2005లో సమాచార హక్కు చట్టం అమలులోకి వచ్చింది. ఈ చట్టం భారత పౌరుడికి ప్రభుత్వ శాఖల వద్ద ఉన్న సమాచారాన్ని కోరే చట్టబద్ధమైన హక్కును కల్పించింది. ప్రభుత్వ పరిపాలనలో పారదర్శకత పెంచడం, జవాబుదారీతనం తీసుకురావడం, అవినీతిని తగ్గించడం ఈ చట్టం ప్రధాన ఉద్దేశం.అయితే, చట్టం అమలులోకి వచ్చి రెండు దశాబ్దాలు పూర్తవుతున్నా, ఇప్పటికీ అనేక ప్రభుత్వ కార్యాలయాల్లో సమాచార హక్కు చట్టం దరఖాస్తు సమర్పించినప్పుడు ఒకే ప్రశ్న వినిపిస్తోంది.”ఆ సమాచారం వెబ్సైట్లో ఉంది కదా… మళ్లీ సమాచార హక్కు చట్టం ఎందుకు వేశారు?
“ఈ ప్రశ్న సహజంగానే అనిపించవచ్చు. ఎందుకంటే ప్రభుత్వ శాఖలు తమ వెబ్సైట్లలో అనేక సమాచారాన్ని ప్రజలకు అందుబాటులో ఉంచుతున్నాయి. కానీ ఈ ప్రశ్న వెనుక దాగి ఉన్న దృక్పథాన్ని పరిశీలిస్తే, సమాచార హక్కు చట్టం యొక్క అసలు స్ఫూర్తిని పూర్తిగా అర్థం చేసుకోలేదనే భావన కలుగుతుంది.వెబ్సైట్లో సమాచారం ఉండటం ఒక విషయం. కానీ సమాచార హక్కు చట్టం ద్వారా సమాచారం కోరే హక్కు మరో విషయం. ఈ రెండింటినీ ఒకేలా చూడలేం. ప్రభుత్వం వెబ్సైట్లో సమాచారం ఉంచడం తన బాధ్యత అయితే, పౌరుడు కోరిన సమాచారాన్ని చట్టం ప్రకారం అందించడం కూడా అంతే బాధ్యత. ఒకటి చేసినందుకు మరొకటి అవసరం లేదని చెప్పడం సరైన ఆలోచన కాదు.సమాచార హక్కు చట్టం ద్వారా దరఖాస్తు వేసే ప్రతి వ్యక్తి ఉన్నత విద్యావంతుడేనా? ప్రతి ఒక్కరికి ఇంగ్లీష్ భాష అర్థమవుతుందా? ప్రతి ఒక్కరి వద్ద కంప్యూటర్, స్మార్ట్ఫోన్ లేదా ఇంటర్నెట్ సౌకర్యం ఉందా? ప్రభుత్వ వెబ్సైట్లలో కావాల్సిన సమాచారాన్ని వెతికే సాంకేతిక పరిజ్ఞానం అందరికీ ఉందా?ప్రభుత్వ వెబ్సైట్లో సమాచారం ఉందంటే, అది సులభంగా దొరుకుతుందనే అర్థం కాదు.
ఒక వెబ్సైట్లో వందలాది జీవోలు, వేలాది ఉత్తర్వులు, సర్క్యులర్లు, నివేదికలు, ఫైళ్లు ఉంటాయి. ఒక సాధారణ పౌరుడు తనకు అవసరమైన ఒక్క సమాచారం కోసం గంటల తరబడి వెతకాల్సి రావచ్చు. కొన్ని లింకులు పనిచేయవు. కొన్ని పత్రాలు అసంపూర్ణంగా ఉంటాయి. మరికొన్ని తాజా సమాచారం కాకపోవచ్చు. అలాంటి పరిస్థితుల్లో సమాచార హక్కు చట్టం ద్వారా నిర్దిష్ట సమాచారాన్ని కోరడం సహజమైన హక్కు.ముఖ్యంగా, చాలాసార్లు పౌరులకు ధృవీకరించిన ప్రతులు అవసరం అవుతాయి. కోర్టు కేసులు, ప్రభుత్వ విచారణలు, ఉద్యోగ నియామకాలు లేదా ఇతర అధికారిక అవసరాల కోసం వెబ్సైట్లోని పి డి ఫ్ సరిపోదు. అధికారిక ధృవీకరించిన ప్రతులను సమాచార హక్కు చట్టం ద్వారానే పొందాలి. అందువల్ల వెబ్సైట్ సమాచార హక్కు చట్టం కి ప్రత్యామ్నాయం కాదు.సమాచార హక్కు చట్టంలోని సెక్షన్ 6(2) ప్రకారం, సమాచారం కోరే వ్యక్తి తాను ఎందుకు సమాచారం అడుగుతున్నాడో చెప్పాల్సిన అవసరం లేదు. చట్టం పౌరుడి ఉద్దేశాన్ని కాదు, అతని హక్కును గుర్తించింది. అలాంటప్పుడు ” సమాచార హక్కు చట్టం ఎందుకు వేశారు?” అనే ప్రశ్న కూడా చట్టం ఆత్మకు అనుగుణంగా ఉండదు. అధికారి బాధ్యత సమాచారం ఇవ్వడం లేదా చట్టంలోని మినహాయింపు వర్తిస్తే దానిని స్పష్టంగా తెలియజేయడం.మరోవైపు, సమాచార హక్కు చట్టం దరఖాస్తుకు సమాధానంగా కేవలం “వెబ్సైట్లో చూసుకోండి” అని చెప్పడం కూడా సరిపోదు. ఏ వెబ్సైట్? ఏ పేజీ? ఏ లింక్? ఏ ఉత్తర్వు? అనే వివరాలు ఇవ్వకుండా పౌరుడిని వెబ్సైట్కు పంపించడం ప్రజా సేవ కాదు. ప్రజలకు సహాయం చేయాల్సిన వ్యవస్థ, ప్రజలనే వెతకమని చెప్పడం సరైన విధానం కాదు.వాస్తవానికి సమాచార హక్కు చట్టం చట్టంలోని సెక్షన్ 4 ప్రకారం ప్రభుత్వ శాఖలు వీలైనంత ఎక్కువ సమాచారాన్ని స్వయంగా వెబ్సైట్లలో ఉంచాలి. దీని ఉద్దేశం ప్రజలకు సౌలభ్యం కల్పించడం. కానీ ఆ సౌలభ్యం పేరుతో సమాచార హక్కు చట్టం హక్కును బలహీనపరచడం చట్టం ఉద్దేశం కాదు.ప్రభుత్వ వెబ్సైట్ ఒక సమాచార వేదిక మాత్రమే. కానీ సమాచార హక్కు చట్టం ఒక చట్టబద్ధమైన హక్కు. ఒకటి పరిపాలనను ఆధునికీకరిస్తే, మరొకటి ప్రజాస్వామ్యాన్ని బలోపేతం చేస్తుంది. రెండూ కలిసి పనిచేయాలి కానీ, ఒకదాన్ని చూపించి మరొకదాన్ని నిరాకరించే పరిస్థితి రావద్దు.సమాచార హక్కు చట్టం వల్లే దేశంలో అనేక అవినీతి కేసులు వెలుగులోకి వచ్చాయి. ప్రజలకు న్యాయం జరిగింది. ప్రభుత్వ నిర్ణయాల్లో పారదర్శకత పెరిగింది. అందుకే ఈ చట్టాన్ని కేవలం ఒక దరఖాస్తు విధానంగా కాకుండా, ప్రజాస్వామ్యాన్ని కాపాడే శక్తివంతమైన సాధనంగా చూడాలి.ప్రభుత్వ కార్యాలయాల్లో పనిచేసే ప్రతి అధికారి ఒక విషయాన్ని గుర్తుంచుకోవాలి. ప్రజలు సమాచారం అడగడం ప్రభుత్వంపై అనుమానం వ్యక్తం చేయడం కాదు చట్టం కల్పించిన హక్కును వినియోగించుకోవడం మాత్రమే. ఆ హక్కును గౌరవించడం ప్రభుత్వ బాధ్యత.సమాచారం ప్రజలది. ఆ సమాచారాన్ని పొందే హక్కు కూడా ప్రజలదే. అందుకే ఇకపై ప్రభుత్వ కార్యాలయాల్లో “వెబ్సైట్లో ఉంది కదా… సమాచార హక్కు చట్టం ఎందుకు?” అనే ప్రశ్న వినిపించకుండా, “మీకు కావాల్సిన సమాచారాన్ని చట్టం ప్రకారం అందిస్తాం” అనే సేవాభావం పెరగాలి. అదే సమాచార హక్కు చట్టం యొక్క అసలు స్ఫూర్తి. అదే పారదర్శక పరిపాలనకు, ప్రజల విశ్వాసానికి, బలమైన ప్రజాస్వామ్యానికి నిజమైన పునాది…
సోరుపాక అనిల్ కుమార్ కాకతీయ యూనివర్సిటీ.
